Continuum

Death at the Door - Satyavan-Savitri story

आज माझ्या RSS reader मधे “Popular curry spice is a brain booster” हा मथळा माझ्या नजरेस पडला. मग मी त्याचा पाठलाग करत New Scientist या UK मधल्या प्रख्यात मासिकाच्या web site वर पोहोचलो. तिथे दिलेल्या या बातमीत (link) वैज्ञानिकांचे असे मत आहे कि हळद खाल्ल्याने मेंदू “तरतरीत” राहतो. Alzheimer पासून बचाव होण्यासाठी याचा उपयोग होईल अशी अपेक्षा आहे. थोडक्यात, सिंगापूरमधे काही वैज्ञानिकांनी केलेल्या संशोधनात असे आढळले कि
“Curcumin, a constituent of turmeric, is an antioxidant, and reports have suggested that it inhibits the build-up of amyloid plaques in people with Alzheimer’s.”

१. कुत्र्याला घेऊन निघालेली बायको हरवलीये… कुत्र्याला शोधून आणून देणाऱ्यास इनाम.

२. मी खोटं बोलणं, दारू पिणं, स्मोकिंग आणि बायकांचा नाद सोडला…ती माझ्या आयुष्यातली सगळ्यात वाईट १५ मिनिटे होती!!!

३. पैसा बोलता है, म्हणतात ते खोटं नाय… मला पैसा नेहमी म्हणतो, ‘गुडबाय’!!!!

४. मी एकदम परफेक्ट शेपमध्ये आहे…गोल हा एक शेपच आहे की नाही!!!

५. संध्याकाळची गदीर् चुकवायची असेल, तर दुपारीच ऑफिसातून घरी निघायला शिका!!!

जिद्दु कृष्णमुर्ती किंवा जे कृष्णमुर्ती ह्यांनी जगण्याचे जे निराळे तत्वज्ञान मांडले आहे त्यासंबधी इथे लिहिण्याचा विचार आहे
“सत्य हे शब्दात पकडता येत नाही, सत्य, चिरंतन सत्य हे प्रत्येकाला हुडकावे लागणारे ‘ दिशाहीन रान’ आहे ”

” स्वातंत्र्य म्हणजे कोणती प्रतिक्रिया नव्हे. स्वातंत्र्य म्हणजे कोणताही पर्याय नव्हे. आपल्याला खूप सारे पर्याय उपलब्ध असल्यामुळे आपण स्वतंत्र आहोत हा मानवाचा भ्रम आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ शुध्द निरीक्षण.कोणत्याही दिशेखेरिज. फ़ळाची अपेक्षा आणि अपेक्षभंगाची भीति या दोहोपासून मुक्त असे निरीक्षण. असे स्वातंत्र्य हे उद्देशहीन असते. स्वातंत्र्य हा मानवाच्य उत्क्रांतीमधला शेवटचा टप्पा नव्हे, ते तर त्याच्या अस्तिवाच शोधाचे पहिले पाऊल आहे”
“विचार म्हणजेच काळ. विचार हा पूर्वानुभव आणि ज्ञान यातून निर्माण होतो..म्हणूनच विचार हा भूतकाळापासून अलिप्त राहू शकत नाही. म्हणूनच विचारांना नेहमी मर्यादा पडतात आणि आपण भूतकाळाचे गुलाम बनतो आणि स्वतचे आयुष्य भूतकाळाशी संघर्ष करण्यात घालवतो”
“जेव्हा आपल्याला स्वताच्या विचारांच्या प्रवाहाची खर्‍या अर्थाने जाणीव व्हायला लागते, तेव्हा आपल्याला निरीक्षण आणि निरिक्षणकर्ता, अनुभव आणि अनुभव घेणारा, विचार व विचार करणारा यातले द्वैत जाणवायला लागते. हे द्वैत जेव्हा संपेल तेव्हाच खर्‍या अर्थाने शुध्द निरिक्षण सुरु होऊ शकेल. यातूनच कालातीत जीवनद्रुष्टी निर्माण होईल. ज्या वेळी भूतकाळने पछाडलेल्या विचारांना आपण नाकारू, तेव्हाच खरे प्रेम अस्तिवात येऊ शकेल.”

कौसल्येचा राम आणि कबीर यांची आठवण होण्याचे कारण म्हणजे आज (रविवार, ११ जून) ज्येष्ठ शुद्ध पौर्णिमा - वटपौर्णिमा. सुमारे ६०६ वर्षांपूर्वी (इसवी सन १४०० मध्ये) याच दिवशी कबिरांचा जन्म झाला. “जेठ सुधी बरसायत को पूरणमासी प्रकट भए’ हे वचन कबीरपंथी लोकांत प्रसिद्ध आहे. “बरसायत’ म्हणजे वटसावित्री. ……..
कबिरांचा राम हा कौसल्येचा राम कधीही नव्हता. ग. दि. माडगूळकरांनी एका चित्रपटातील गाण्यात “कबीराचे विणतो शेले कौसल्येचा राम…’ असे म्हटले आहे. ही निव्वळ कविकल्पना आहे. जर कबिराला रामाचे सगुण-साकार रूपच मान्य नाही, तर तो कबिराचे शेले विणावयास कसा येईल? कौसल्येचा राम म्हणजेच दाशरथी राम. या रामाबद्दल कबिरांनी अगदी स्पष्ट शब्दांत आपले मत नोंदविले आहे. कबीर म्हणतात - “दशरथसुत तिहुँ लोक बखाना, रामनाम का मर्म है आना’ म्हणजे दशरथसुत रामाचे गुणगान तिन्ही लोकांत केले जाते; पण खऱ्या रामाचे स्वरूप वेगळेच (आना) आहे. हा खरा राम म्हणजे आत्माराम. कबिरांच्या मते परमेश्‍वर निर्गुण निराकार आहे. तुलसीदासांनीही राम हा ब्रह्मस्वरूप आहे, हे तत्त्वतः मान्य केले आहे. त्यांच्या मते निर्गुण- निराकार ब्रह्म भक्तांच्या आनंदासाठी सगुण- साकार रूप धारण करते; परंतु कबिरांना अवतार ही कल्पनाच मान्य नाही. त्यांच्या मते हा राम सर्व विश्‍वात आणि प्राणिमात्रांत व्यापून राहिला आहे. एका पदात ते म्हणतात - “घट घट में वह साईं रमता कदुक वचन मत बोल रे!’ म्हणजे “प्रत्येक शरीरात (घट) परमात्मा आहे. म्हणून सर्वांशी गोड बोला, सर्वांवर प्रेम करा.’

जर प्रत्येकाच्या शरीरात परमात्मा आहे, तर तो माणसाला ओळखता का येत नाही? कबिरांच्या मते याचे कारण आहे अज्ञान. ज्याप्रमाणे तुकाराम म्हणतात - “तुझे आहे तुजपाशी परी तू जागा चुकलासी.’ त्याचप्रमाणे कबीर म्हणतात, “परमात्मा तुमच्याजवळ असूनही तुम्ही त्याला शोधण्यासाठी मंदिर, मशीद किंवा तीर्थक्षेत्रे यांच्या यात्रा करता.’ कबिरांनी यासाठी कस्तुरीमृगाचा दृष्टान्त दिला आहे. कस्तुरी मृगाच्या नाभीतच असते; पण तिचा वास कोठून येतो, हे शोधण्यासाठी हरीण जंगला जंगलातून भटकत राहते. त्याचप्रमाणे परमेश्‍वराचा शोध घेण्यासाठी माणूस नाही नाही त्या ठिकाणी हिंडत राहतो.

कबीर म्हणतात -
कस्तूरी कुंडल बसै मृग ढूँढे बनमाहि।
ऐसे घट में पीव है दुनिया जाने नाहिं।।

म्हणजे कस्तुरी मृगाच्या नाभीत (कुंडल) असते; पण मृग तिचा शोध घेत घेत साऱ्या वनात फिरत राहतो, त्याचप्रमाणे (ऐसे) माणसाच्या शरीरात (घट में) परमात्मा (पीव) आहे; पण जग त्याला ओळखत नाही.

दुसऱ्या एका पदात कबिरांनी परमेश्‍वरालाच बोलते केले आहे. कबिरांचा हा परमेश्‍वर म्हणतो,

“ना मैं मसजिद, ना मैं मंदिर, ना काबे कैलास में।
खोजी होय तो तुर तै मिलि है पल भर की तालास में।।’

अर्थात मी मंदिरात किंवा मशिदीत नाही. काबा (मुसलमानांचे पवित्र स्थान) किंवा कैलास (हिंदूंचे तीर्थक्षेत्र) या दोन्ही ठिकाणी माझे वास्तव्य नाही. जर तुम्ही बारकाईने माझा शोध घेतला (खोजी होय तो) तर एका क्षणात मी तुम्हाला सापडू शकेन. याचा अर्थ हाच, की माणसाने स्वतः अंतर्मुख होऊन पाहिले तर परमेश्‍वराचा साक्षात्कार होण्यास वेळ लागणार नाही (पल भर की तालास - क्षणार्धात घेतलेला शोध). भगवद्‌गीतेत हेच सत्य भगवंतांनी उलगडून दाखविले आहे. ते अर्जुनाला (म्हणजे सर्वांनाच) समजावून सांगतात - “ईश्‍वरो सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठत्यर्जुन।’

परमेश्‍वर प्रत्येकाजवळ असला तरी त्याची ओळख सर्वांनाच सहजासहजी पटत नाही. ही पटवून देण्याचे काम सद्‌गुरूचे. म्हणून कबिरांच्या मते परमेश्‍वरापेक्षाही गुरूचे महत्त्व अधिक आहे. जर गुरू आणि परमेश्‍वर हे दोघेही माझ्यासमोर (म्हणजे कबिरांसमोर) येऊन उभे ठाकले तर कोणाला प्रथम वंदन करायचे? कबिरांच्या मनात याविषयी तिळमात्र शंका नाही. ते म्हणतात, की मी सद्‌गुरूलाच प्रथम वंदन करणार. कारण परमेश्‍वराच्या खऱ्या (निर्गुण- निराकार) स्वरूपाची ओळख मला सद्‌गुरूनींच करून दिली आहे. या संदर्भात त्यांचा पुढील दोहा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. ते म्हणतात -

गुरू गोविंद दोऊँ खडे का कै लागौं पाय?
बलिहारी गुरू आपकी जिन गोविंद दियो बताय।।

परमेश्‍वर निर्गुण- निराकार आहे; पण त्याला ओळखण्यासाठी एखाद्या नावाची आवश्‍यकता आहे. कबिरांच्या मते खरे तर परमेश्‍वराची असंख्य नावे आहेत. ते म्हणतात - “अल्ला राम करीम केसव हरि हजरत नाम धराया।’ तथापि यापैकी एकच नाम अगदी सोपे, सुटसुटीत आणि लोकांनासुद्धा प्रिय आहे. ते म्हणजे “राम’! तथापि हा राम कौसल्येचा राम नाही, हे वरील विवेचनावरून स्पष्ट झालेच आहे. त्यामुळे तो कबिरांचे शेले विणणार नाही, हे निराळे सांगण्याची आवश्‍यकता नाही. तथापि एका अर्थाने ते खरे मानता येईल. कबीर रामाचे अस्तित्व प्राणिमात्रात (घट घट में) मानतात. त्यामुळे कबिरांच्या हृदयातील राम त्यांच्याकडून शेले विणून घेतो, असे म्हणणे कबिरांच्या तत्त्वज्ञानास धरून होईल.

- डॉ. सच्चिदानंद परळीकर

शब्दादिभि: पञ्चभिरेव पञ्च
पञ्चत्वमापु: स्वगुणेन बद्धा: ।
कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीन-
भृङ्गा नर: पङ्चभिरङ्जित: किम् ।।७६।।

The deer, the elephant, the moth, the fish, and the honey-bee - these five are annihilated because of their slavery to one (or the other) of the senses, such as sound etc., through their own attachment (to it). What then is the condition of man who is attached to all these five (senses)?

Notes:
Trappers lure deer with pleasing sound (शब्द); an elephant is trapped when it is lost in enjoyment of rubbing against the trees (स्पर्श); moth is attracted to light, which leads to its death (रूप); fish is hooked when it chases food (taste, रस); bee is trapped because of its attaction to fragrance (गंध).

‘ माझे वडील अतिशय साहसी होते,’ संता सांगत होता, ‘ते एकदा एका वाघाच्या पिंजऱ्यात शिरले…’
‘ बापरे,’ कौतुकानं थबथबलेल्या चेहऱ्यानं बंता म्हणाला, ‘कमाल आहे यार. मग, ते बाहेर कसे आले?’

‘ चालत चालत’, संता शांतपणे म्हणाला, ‘वाघाला पिंजऱ्यात आणण्याची वेळ झाली, तेव्हा त्यांना हुसकावून काढलं तिथल्या रक्षकांनी!!!!’

‘ माझे वडील तर तुझ्या वडिलांपेक्षाही धाडसी होते,’ बंता सांगू लागला, ‘ते तर एका सिंहाच्या पिंजऱ्यात शिरले होते एक दिवस.’

‘ काय सांगतोस काय?’ वैषम्य आणि कौतुकानं भरलेल्या चेहऱ्यानं संतानं विचारलं, ‘मग ते बाहेर कसे आले?’

‘ ते बाहेर आले असं म्हणालोय का मी?!!!’